บริจาคเพื่อการศึกษา ตรวจสอบได้แค่ไหน?

ระเบียบมูลนิธิไทย ช่องโหว่ที่เปิดทางทุจริต และ 5 ขั้นเช็กมูลนิธิทุนการศึกษาก่อนโอนเงิน

ข้อมูล ณ 4 พฤศจิกายน 2569

1. เกิดอะไรขึ้น

2. ใครตั้งมูลนิธิได้ และกฎหมายบังคับอะไรบ้าง

บุคคล คณะบุคคล หรือหน่วยงานรัฐที่ยกทรัพย์สินของตนให้เป็นกองทุน สามารถยื่นจดทะเบียนได้ ในกรุงเทพฯ ยื่นที่สำนักงานเขต ส่วนต่างจังหวัดยื่นที่ที่ว่าการอำเภอ ทั้งนี้เป็นไปตามประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 110–136 และกฎกระทรวงว่าด้วยการจดทะเบียนมูลนิธิฯ พ.ศ. 2545

3. ทำไมทุจริตซ้ำซาก: 6 ช่องโหว่

1. เข้มตอนเข้า แต่หลวมหลังได้ทะเบียน การตรวจในวันจดทะเบียนรับประกันการบริหารในอีก 5–10 ปีไม่ได้ กรณีล่าสุดไม่ส่งรายงานนานหลายปี แต่ไม่ถูกดำเนินการจนกระทั่งเป็นข่าว
2. งบการเงินไม่เปิดเผยต่อสาธารณะ มูลนิธิส่งงบให้นายทะเบียน แต่ผู้บริจาคเปิดดูออนไลน์ไม่ได้
3. บัญชีส่วนตัวปนกับบัญชีองค์กร รมช.มหาดไทยยอมรับว่ารัฐยังห้ามหรือติดตามการรับบริจาคเข้าบัญชีบุคคลไม่ได้
4. อำนาจการเงินกระจุกตัว และมีธุรกรรมกับคนใกล้ชิด เช่น คนเดียวทั้งรับเงิน อนุมัติ และคุมบัญชี หรือจ้างบริษัทของเครือญาติโดยไม่เทียบราคา
5. กฎหมายเรี่ยไรอายุกว่า 80 ปี พ.ร.บ.ควบคุมการเรี่ยไร 2487 ไม่มีมาตรการตรวจสอบหลังอนุญาต และไม่รองรับการระดมทุนออนไลน์ ส่วน ปปง. ต้องรอให้ผู้เสียหายร้องทุกข์ก่อนจึงเข้าตรวจได้
6. มูลนิธิมาก แต่คนกำกับน้อย และคนบริจาคศรัทธาบุคคลมากกว่าระบบ ไทยมีมูลนิธิราว 15,000 แห่ง แบ่งเป็นนอกกรุงเทพฯ 9,736 แห่ง (ข้อมูลปี 2566) ซึ่งในจำนวนนี้ 1,770 แห่งมีเหตุให้ยกเลิก และในกรุงเทพฯ 5,128 แห่ง (ข้อมูลปี 2569)

4. วงการศึกษา: ความเสี่ยงที่เกิดขึ้นจริง

ตัวอย่างที่ดี: กองทุนเพื่อความเสมอภาคทางการศึกษา (กสศ.) เป็นกองทุนตามกฎหมาย ไม่ใช่มูลนิธิเอกชน และเผยแพร่รายงานการเงินกับรายงานประจำปีให้ประชาชนตรวจได้ จึงใช้เป็นมาตรฐานเทียบได้ว่ามูลนิธิทุนการศึกษาควรเปิดเผยข้อมูลอะไรบ้าง

5. เช็ก 5 ขั้น ก่อนบริจาคทุนการศึกษา

6. พบความผิดปกติ แจ้งที่ไหน

หลักฐานที่ควรเตรียม ได้แก่ ภาพประกาศรับบริจาค สลิปโอน ชื่อบัญชี ใบเสร็จ และคำชี้แจงของมูลนิธิ โดยแยกข้อเท็จจริงออกจากข้อสงสัยให้ชัดเจน

7. ข้อเสนอเพื่อยกระดับความโปร่งใส

• รัฐควรมีฐานข้อมูลมูลนิธิทุนการศึกษาที่เปิดให้ประชาชนดูเลขทะเบียน รายชื่อกรรมการ และงบการเงินได้ทางออนไลน์
• มูลนิธิที่ระดมทุนจากประชาชนควรรายงานทุกปีว่าได้รับบริจาคเท่าไร มอบทุนกี่ทุน ให้ผู้รับกี่คน และใช้เป็นค่าบริหารเท่าไร โดยไม่ต้องเปิดเผยชื่อเด็ก
• ให้สถานศึกษาร่วมรับรองการคัดเลือกและยืนยันการรับทุน เพื่อป้องกันรายชื่อผู้รับทุนที่ไม่มีอยู่จริง

แหล่งอ้างอิง

• กรมการปกครอง – คู่มือการจดทะเบียนจัดตั้งมูลนิธิ
• ศูนย์รวมข้อมูลเพื่อติดต่อราชการ – หลักเกณฑ์การจัดตั้งมูลนิธิ
• กรมสรรพากร – รายชื่อมูลนิธิที่หักลดหย่อนได้ / ตรวจสอบเงินบริจาค
• กรมสรรพากร – ฐานข้อมูลหน่วยรับบริจาค e-Donation
• กรมสรรพากร – บริจาคผ่าน e-Donation ตั้งแต่ 1 ม.ค. 2569
• กสศ. – รายงานการเงิน
• สำนักงานตำรวจแห่งชาติ – นักศึกษาถูกหลอกทุนเรียนต่อ
• กรุงเทพธุรกิจ – กรมการปกครองชี้แจงแนวทางตามกฎหมาย (30 ต.ค. 2569)
• ไทยรัฐ – นายกฯ สั่งจัดระเบียบมูลนิธิ (3 พ.ย. 2569)
• ไทยรัฐ – รมช.มหาดไทยเตรียมรื้อระบบมูลนิธิ (4 พ.ย. 2569)
• สำนักข่าวอิศรา – ศาลพิพากษาอดีต ผอ.โรงเรียนยักยอกเงินบริจาค
• วารสารกฎหมาย ม.อุบลราชธานี – ปัญหา พ.ร.บ.ควบคุมการเรี่ยไร 2487